210 62 33 450
Όταν ζούμε σε μία κουλτούρα που εξυμνεί την επιτυχία και τη συνεχή προσπάθεια, το λεγόμενο overachievement, δηλαδή η υπερ-επίτευξη, και η τελειομανία θεωρούνται θετικά χαρακτηριστικά. Εκτιμούμε τα άτομα που κάνουν το κάτι παραπάνω, που απαιτούν την τελειότητα από τον εαυτό τους και που δεν φαίνεται να συμβιβάζονται ποτέ με κάτι λιγότερο από το τέλειο. Αλλά κάτω από αυτή τη φαινομενικά αξιοθαύμαστη επιφάνεια, μπορεί και να υπάρχει μια πιο σκοτεινή πλευρά: εξουθένωση, άγχος, χρόνια δυσαρέσκεια, ακόμη και αίσθημα αποτυχίας. Αν και ίσως οξύμωρο, τα ίδια τα χαρακτηριστικά που πιστεύουμε ότι μας οδηγούν προς τα εμπρός μπορεί μερικές φορές να είναι αυτά που μας κρατούν πίσω.
Αυτό το άρθρο διερευνά την πολύπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ της υπερπροσπάθειας και της τελειομανίας και πώς ο Νευρογλωσσικός Προγραμματισμός (NLP) προσφέρει ένα πλαίσιο για να αναδιαμορφώσουμε τη σκέψη μας, να ρυθμίσουμε τη συμπεριφορά μας και τελικά να πετύχουμε περισσότερα κάνοντας -και προσδοκώντας- λιγότερα.
Η υπερ-επίτευξη αναφέρεται σε ένα μοτίβο συμπεριφοράς κατά το οποίο τα άτομα προσπαθούν να επιτυγχάνουν συνεχώς όλο και περισσότερα πράγματα. που καμιά φορά είναι έξω από τις δυνατότητές τους. Θέτουν υπερβολικά υψηλά πρότυπα, επιδιώκουν αμείλικτα τους στόχους και καθοδηγούνται από μια εσωτερική φωνή που ψιθυρίζει: «Δεν είσαι ποτέ αρκετός».
Η υπερ-επίτευξη είναι συχνά ένας μηχανισμός αντιστάθμισης. Σύμφωνα με την ψυχοδυναμική θεωρία, μπορεί να πηγάζει από εμπειρίες της πρώιμης παιδικής ηλικίας όπου η αγάπη και η επικύρωση ήταν υπό όρους και προϋποθέσεις, δηλαδή λαμβάνονταν εφόσον υπήρχε υπακοή και απόδοση σε συγκεκριμένους κανόνες και “θέλω”. Από άποψη συμπεριφοράς, ενισχύεται μέσω των κοινωνικών ανταμοιβών: καλοί βαθμοί, έπαινοι, προαγωγές.
Από νευροβιολογική άποψη, οι overachievers μπορεί να έχουν ένα υπερδραστήριο ντοπαμινεργικό σύστημα, που σημαίνει ότι ο εγκέφαλός τους είναι “φτιαγμένος” για να αναζητά ανταμοιβές, επιβραβεύσεις και νέες εμπειρίες, αλλά αυτό έρχεται με κόστος την ενεργοποίηση του χρόνιου στρες. Η κορτιζόλη, η ορμόνη του στρες, παραμένει αυξημένη, επηρεάζοντας τον ύπνο, τη ρύθμιση της διάθεσης, ακόμη και τη μνήμη. Με την πάροδο του χρόνου, το σώμα και το μυαλό πληρώνουν το τίμημα.
Η Παγίδα της Τελειομανίας
Στενά συνδεδεμένη με την υπερεπίτευξη είναι η τελειομανία. Ενώ η επιδίωξη της επιτυχίας είναι υγιής, η τελειομανία δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η ψυχολόγος και ακαδημαϊκός Dr. Brené Brown ορίζει την τελειομανία ως «ένα αυτοκαταστροφικό και εθιστικό σύστημα πεποιθήσεων που τροφοδοτεί την εξής βασική σκέψη: Αν φαίνομαι τέλειος, ζω τέλεια, έχω μία τέλεια δουλειά, μπορώ να αποφύγω ή να ελαχιστοποιήσω τα αρνητικά συναισθήματα που σχετίζονται με την ντροπή, την κατηγορία και την κριτική.»
Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι τελειομανίας:
- Προσαρμοστική Τελειομανία: Υψηλά πρότυπα, οργάνωση και ευσυνειδησία που σχετίζονται με θετικά αποτελέσματα.
- Μη Προσαρμοστική Τελειομανία: Μη ρεαλιστικές προσδοκίες, φόβος αποτυχίας, χρόνια αυτοκριτική και ένα διαρκές αίσθημα ανεπάρκειας.
Η έρευνα δείχνει ότι η μη προσαρμοστική τελειομανία συνδέεται στενά με διαταραχές άγχους, κατάθλιψη και αναβλητικότητα. Μάλιστα, μια μετα-ανάλυση των Limburg et al. (2017) βρήκε ότι η τελειομανία αποτελεί διαγνωστικό παράγοντα που σχετίζεται με ένα εύρος ψυχικών διαταραχών.
Πώς όμως η τελειομανία έχει αντίθετα αποτελέσματα; Ο φόβος ότι μπορεί να κάνουμε κάτι που δεν ανταποκρίνεται στην τελειότητα, και εννοούμε την τελειότητα όχι ως ένα θέσφατο ή μία αντικειμενική κατάσταση, αλλά όπως ο καθένας από εμάς την ορίζει, οδηγεί σε αποφυγή και χαμένες ευκαιρίες. Έτσι, η υπερεπίτευξη και η τελειομανία μπορεί παραδόξως να οδηγήσουν σε υποαπόδοση.
Οι overachievers και οι τελειομανείς ζουν συχνά σε μια μόνιμη κατάσταση αντιληπτής απειλής: «Κι αν αποτύχω; Κι αν δεν είμαι αρκετός;» Αυτό ενεργοποιεί την αμυγδαλή, το κέντρο φόβου του εγκεφάλου, πλημμυρίζοντας το σώμα με ορμόνες του στρες, καθότι κύρια προτεραιότητα του σώματος όταν νιώθει ότι απειλείται – στη συγκεκριμένη περίπτωση από την πιθανή κριτική ή αποτυχία αν δεν επιτευχθεί η τελειότητα – είναι να προστατευτεί.
Ο Προμετωπιαίος Φλοιός, υπεύθυνος για τη λογική σκέψη και τις εκτελεστικές λειτουργίες, εξασθενεί από χρόνιο στρες. Η δημιουργικότητα μειώνεται. Η λήψη αποφάσεων γίνεται άκαμπτη. Τα λάθη, αναπόφευκτα σε κάθε ανθρώπινη προσπάθεια, φαίνονται καταστροφικά.
Επιπλέον, το Default Mode Network (DMN), ή στα ελληνικά Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας, του εγκεφάλου, ενεργοποιείται, όταν το μυαλό μας στρέφεται σε εσωτερική σκέψη, ανάλυση γεγονότων και αυτοαναστοχασμό, παρουσιάζει υπερδραστηριότητα στους ανθρώπους με τελειομανία. Αυτό σημαίνει ότι το μυαλό τους έχει την τάση να “κολλάει” σε λάθη και αποτυχίες του παρελθόντος, επαναλαμβάνοντάς τα ξανά και ξανά, ενώ ταυτόχρονα δυσκολεύονται να βιώσουν ή να διατηρήσουν για καιρό τα θετικά συναισθήματα που συνοδεύουν τις επιτυχίες τους.
Μακροπρόθεσμα, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η αυξημένη αυτοκριτική οδηγεί σε περισσότερη προσπάθεια, περισσότερη εξάντληση και τελικά ένα αίσθημα ότι ποτέ δεν φτάνουμε στο επιθυμητό αποτέλεσμα.
Tι μας Λέει το NLP;
Το NLP (Neuro-Linguistic Programming – Νευρογλωσσικός Προγραμματισμός) είναι μια προσέγγιση που μελετά τη σχέση μεταξύ νευρολογίας (πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος), γλώσσας (πώς εκφραζόμαστε και δίνουμε νόημα στις εμπειρίες μας) και προτύπων συμπεριφοράς (πώς δρούμε). Στην πράξη, το NLP αποτελεί ένα σύνολο εργαλείων και τεχνικών που βοηθούν τα άτομα να κατανοήσουν, να επαναπλαισιώσουν και να επαναπροσδιορίσουν τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται.
Είναι μια μεθοδολογία προσωπικής ανάπτυξης που βασίζεται στη μελέτη της «δομής της υποκειμενικής εμπειρίας». Με άλλα λόγια, το NLP δεν ενδιαφέρεται για το τι σκεφτόμαστε, αλλά κυρίως για το πώς το σκεφτόμαστε.
Μία θεμελιώδης αρχή του NLP είναι η μετακίνηση από τη νοοτροπία της τελειότητας προς μια νοοτροπία προόδου. Αυτό δεν σημαίνει εγκατάλειψη των υψηλών στόχων και προτύπων, αλλά μετάβαση σε πρότυπα που είναι λειτουργικά, βιώσιμα και υποστηρικτικά για την ψυχική μας ισορροπία. Η εμμονή με την τελειότητα, συχνά, δεν είναι παρά μια απόπειρα ελέγχου και μια πηγή συνεχούς άγχους και ανασφάλειας.
Μία από τις βασικές προϋποθέσεις του NLP είναι η εξής:
«Οι άνθρωποι διαθέτουν ήδη μέσα τους όλους τους πόρους που χρειάζονται για να πετύχουν.»
Αυτή η αρχή μετατοπίζει την εστίαση από την έλλειψη, στη δυνατότητα. Αντί να ψάχνουμε τι μας λείπει, να αναγνωρίζουμε τι έχουμε μέσα μας, όπως για παράδειγμα τις δομές και τις λειτουργίες του εγκεφάλου που μας δίνουν ώθηση να αναπνέουμε, να κινούμαστε, να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε, και στη συνέχεια, να αναζητούμε τι μπορούμε να καλλιεργήσουμε, αξιοποιώντας εσωτερικούς μηχανισμούς και εσωτερικά αποθέματα που δεν είχαμε καν συνειδητοποιήσει ότι υπάρχουν και μας δίνουν δυνατότητες.
Επιπλέον, το NLP διδάσκει πως η ουσιαστική αλλαγή συμβαίνει στο επίπεδο της ταυτότητας. Δεν είναι το ίδιο να πούμε «είμαι τελειομανής» με το να πούμε:
«Η συμπεριφορά μου υπήρξε συχνά τελειομανής, αλλά μαθαίνω να είμαι πιο ευέλικτος και λειτουργικός.»
Η πρώτη διατύπωση εγκλωβίζει το άτομο σε μια στατική ταυτότητα. Η δεύτερη επιτρέπει εξέλιξη και μεταμόρφωση.
Οι αλλαγές στο επίπεδο της ταυτότητας, δηλαδή στο πώς βλέπουμε τον εαυτό μας, έχουν μακροχρόνια επίδραση και μπορούν να διαμορφώσουν νέες συνήθειες, συμπεριφορές και εσωτερικά πρότυπα με πιο σταθερό και ουσιαστικό τρόπο σε σχέση με τις επιφανειακές αλλαγές της συμπεριφοράς.
Τέλος, είναι σημαντικό να αναφέρουμε ακόμη μία βασική αρχή του NLP: η αρχή της οικολογίας (ecology). Κάθε αλλαγή, κάθε απόφαση ή δράση, δεν κρίνεται μόνο από το επιθυμητό αποτέλεσμα, αλλά και από τις συνέπειες που επιφέρει, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά. Χρειάζεται, λοιπόν, να συνυπολογίζουμε τις παράπλευρες απώλειες, τις επιπτώσεις και το συνολικό κόστος μιας αλλαγής, παράλληλα με το όφελος. Το NLP μας καλεί να ρωτήσουμε: «Ποιο θα είναι το αντίκτυπο αυτής της αλλαγής στη ζωή μου; Θα επηρεάσει την ψυχική μου υγεία, τις σχέσεις μου, τον επαγγελματικό μου χώρο;» Μόνο όταν μια αλλαγή είναι οικολογικά ισορροπημένη, δηλαδή υποστηρικτική και βιώσιμη για το σύστημα στο οποίο ανήκουμε, μπορεί να φέρει ουσιαστικά και διαρκή αποτελέσματα.
Οι Τεχνικές του Modeling & Meta-Model
Στο επίκεντρο του NLP βρίσκεται η το modeling, που αφορά στην αποδόμηση της εσωτερικής υποκειμενικής εμπειρίας ενός ατόμου υψηλής απόδοσης. Στόχος είναι η κατανόηση του πώς σκέφτεται, αισθάνεται, κινείται, οργανώνει τη γλώσσα του και αντιλαμβάνεται τον κόσμο, ώστε να ανασυντεθεί αυτό το «μοντέλο επιτυχίας» και να εφαρμοστεί σε άλλα πλαίσια ή πρόσωπα.
Για τα άτομα που παγιδεύονται σε μοτίβα υπερεπίτευξης και τελειομανίας, μέσα από το modeling μπορούν να συνειδητοποιήσουν ότι η παραγωγικότητα δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με εξάντληση, και ότι η απόδοση δεν ταυτίζεται πάντα με την τελειότητα. Μπορούν, για παράδειγμα, να μελετήσουν ανθρώπους που έχουν αποδεχτεί την έννοια της «επαρκώς καλής» επίδοσης (good enough performance), μια προσέγγιση που δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση την εγκατάλειψη της προσπάθειας ή τη μετριότητα. Αντίθετα, πρόκειται για την ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε κάτι είναι αρκετά καλό ώστε να επιτελέσει τον σκοπό του, χωρίς να χρειάζεται διαρκώς τελειοποίηση εις βάρος της ψυχικής και σωματικής μας ευημερίας.
Η «επαρκώς καλή» επίδοση βασίζεται στην κατανόηση ότι οι πόροι μας (χρόνος, ενέργεια, προσοχή) είναι περιορισμένοι και πως η συνεχής υπερεπένδυση οδηγεί συχνά σε burnout και αποσύνδεση. Ένα άτομο που λειτουργεί με αυτή τη φιλοσοφία δεν σταματά να προσπαθεί, αλλά αναγνωρίζει πότε κάτι είναι λειτουργικά επαρκές και επιλέγει να προχωρήσει. Μέσα από το modeling, τα άτομα μπορούν να εντοπίσουν τα εσωτερικά μοτίβα αυτών των ανθρώπων: πώς ρυθμίζουν τις προσδοκίες τους, πώς κάνουν αποφόρτιση, ποιος είναι ο εσωτερικός τους διάλογος, πώς σχετίζονται με την έννοια της αξίας ανεξάρτητα από την επίδοση και να τα υιοθετήσουν με τρόπο που να τους ταιριάζει.
Η Νευροβιολογική Διάσταση: To modeling, όταν εφαρμόζεται με τον κατάλληλο τρόπο μπορεί να ενεργοποιήσει τη νευροπλαστικότητα. Ο εγκέφαλος αλλάζει καθώς εξασκείται σε νέες αναπαραστάσεις (visualization), εσωτερικούς διαλόγους και κινητικές αλληλουχίες. Νέες συνάψεις δημιουργούνται και ενισχύονται, επιτρέποντας τη μετάβαση από περιοριστικά μοτίβα (π.χ. «πρέπει να πετύχω για να αξίζω») σε λειτουργικά μοτίβα (π.χ. «μαθαίνω και εξελίσσομαι μέσα από κάθε εμπειρία»). Ο προμετωπιαίος φλοιός αποκτά μεγαλύτερη ευελιξία, μειώνοντας την επίδραση του συστήματος απειλής, που είναι συχνά υπερενεργό στους τελειομανείς.
Η τεχνική του Meta Model, που αναπτύχθηκε από τους Richard Bandler, John Grinder, Frank Pucelik, Judith Delozier παρατηρώντας τη δουλειά της Virginia Satir και άλλων στο χώρο της ψυχοθεραπείας, αποτελεί ένα σύστημα γλωσσικής ακριβείας που αποκαλύπτει και ανασχηματίζει γνωστικά φίλτρα. Οι overachievers συχνά δομούν τη σκέψη τους μέσα από περιοριστικές γλωσσικές κατασκευές όπως:
- Γενικεύσεις («ποτέ δεν είναι αρκετό», «πρέπει πάντα να αποδίδω στο 100%»),
- Παραλείψεις («απέτυχα», χωρίς να ορίζεται το πλαίσιο ή το μέτρο σύγκρισης),
- Διαστρεβλώσεις («αν δεν πετύχω, θα με απορρίψουν»).
Το Meta Model βοηθά με στοχευμένες ερωτήσεις να ανακτηθεί η σημασιολογική πληρότητα του μηνύματος και να αποδομηθεί η ένταση της περιοριστικής πεποίθησης. Για παράδειγμα:
- «Πρέπει πάντα να είμαι ο καλύτερος» → Ποιος λέει ότι πρέπει; Τι θα συμβεί αν δεν είσαι; Ποιος είναι ο ρεαλιστικός ορισμός του “καλύτερος”;
- «Δεν το έκανα τέλεια» → Τι ακριβώς λείπει; Σε σύγκριση με τι ή με ποιον;
Αυτός ο διάλογος μπορεί να συνδράμει στην αναδιοργάνωση της εσωτερικής εμπειρίας. Αλλάζοντας τον γλωσσικό χάρτη, αλλάζει και η συναισθηματική αντίδραση, δημιουργώντας περισσότερο χώρο για αυτοαποδοχή και προσαρμοστικότητα.
Συνδυάζοντας modeling και Meta Model, το NLP δεν λειτουργεί απλώς ως εργαλείο κατανόησης, αλλά ως πρακτικό σύστημα αλλαγής. Ενισχύει τη συνειδητότητα, τη γλωσσική ευκρίνεια και την εσωτερική στρατηγική αυτορρύθμισης, επιτρέποντας στον τελειομανή να απελευθερωθεί από τον φαύλο κύκλο της αξιακής εξάρτησης από την απόδοση.
Ό,τι δεν μας Εξυπηρετεί Μπορεί να Φύγει
Η νευροεπιστήμη αποδεικνύει ότι η αλλαγή είναι όχι μόνο δυνατή, αλλά και φυσική δυνατότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Χάρη στη νευροπλαστικότητα, την ικανότητα του εγκεφάλου να αναδομείται και να δημιουργεί νέες συνάψεις καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, ακόμη και τα βαθιά ριζωμένα νοητικά και συναισθηματικά μοτίβα, όπως η τελειομανία, μπορούμε να τα “ξεμάθουμε”.
Οι τεχνικές του NLP, όταν εφαρμόζονται με συνέπεια και συνδυάζονται με πρακτικές ενσυνειδητότητας (mindfulness), συμβάλλουν ενεργά στην εξισορρόπηση του νευρικού συστήματος. Συγκεκριμένα, βοηθούν στην απενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (που συνδέεται με το άγχος και την επιβίωση) και στην ενεργοποίηση του παρασυμπαθητικού συστήματος, που ευνοεί την ξεκούραση, αποκατάσταση και αυτορρύθμιση. Το σώμα και το μυαλό αρχίζουν να λειτουργούν σε πιο αρμονικούς και ήρεμους ρυθμούς, επιτρέποντας την εσωτερική μετατόπιση από την επιβίωση στην ανάπτυξη.
Παράλληλα, η σύγχρονη θετική ψυχολογία, και ειδικότερα το έργο της Dr. Carol Dweck για τις νοοτροπίες (mindsets), προσφέρει σημαντική θεωρητική υποστήριξη στις βασικές αρχές του NLP. Η διάκριση ανάμεσα σε στατική νοοτροπία («πρέπει να αποδείξω την αξία μου, αλλιώς δεν είμαι αρκετός») και αναπτυξιακή νοοτροπία («μπορώ να μάθω, να αλλάξω και να εξελιχθώ») ευθυγραμμίζεται πλήρως με τη φιλοσοφία του NLP, που δίνει έμφαση στην ευελιξία, την αυτοπαρατήρηση και την προσωπική ενδυνάμωση.
Η Ελευθερία που Συνοδεύει το «Αρκετά Καλό»
Η τελειομανία και η υπερεπίτευξη μπορεί να φαίνονται απαραίτητα κακά σε έναν ανταγωνιστικό κόσμο, αλλά η επιστήμη, και η εμπειρία, μας λένε το αντίθετο. Επιδιώκοντας συνεχώς ένα άπιαστο ιδανικό, απομακρυνόμαστε από τις αξίες μας, βλάπτουμε την υγεία μας και, παραδόξως, γινόμαστε λιγότερο αποτελεσματικοί.
Ίσως λοιπόν, την επόμενη φορά που θα νιώσετε πίεση να είστε τέλειοι ή να πετύχετε κάτι παραπάνω, να σταθείτε και να αναρωτηθείτε: Τι προσπαθώ να κάνω και σε τι πραγματικά αποσκοπεί που θεωρώ σημαντικό; Τι προσπαθώ πραγματικά να αποδείξω για τον εαυτό μου και σε ποιον;
Μπορεί να ανακαλύψετε ότι το να σταματήσεις να επιμένεις δεν σημαίνει παραίτηση αλλά επίτευξη αρμονίας με τον πιο αυθεντικό, δημιουργικό και ενδυναμωμένο εαυτό σας.
Αλεξάνδρα Ευθυμιάδου PhD
Psychology & Neuro linguistics
Ιδρύτρια nlpgreece®
Affiliated with NLP University, California, Santa Cruz.