Κατανοώντας Το Σύνδρομο FOMΟ Μέσα Από Τη Νευροψυχολογία & Το NLP

Ίσως πολλά τα βράδια που καθόμαστε στον καναπέ μετά από μια κουραστική μέρα και το χέρι πάει μηχανικά στο κινητό. Ξεκινάμε το scrolling. Ένα story από διακοπές, ένα story με ποτά σε ταράτσες με θέα την Ακρόπολη, ένα άλλο από μια παραλία των Κυκλάδων, από ένα event που «έπρεπε» να είμαστε εκεί. Ξαφνικά, μια περίεργη ζήλια και ένα αίσθημα ανεπάρκειας κατακλύζει το μυαλό. «Γιατί είμαι εδώ;», «Γιατί δεν με κάλεσαν;», «Η ζωή μου είναι στάσιμη». Αυτό το υπόκωφο άγχος που μας λέει ότι η ζωή συμβαίνει κάπου αλλού και εμείς είμαστε απλώς θεατές, έχει όνομα: είναι το Σύνδρομο FOMO.

Τι είναι το Σύνδρομο FOMO;

Το FOMO (Fear of Missing Out) ορίζεται ως μια διάχυτη ανησυχία ότι οι άλλοι μπορεί να βιώνουν απολαυστικές εμπειρίες από τις οποίες εμείς απουσιάζουμε. Αυτό το συναίσθημα συνοδεύεται από την επιτακτική ανάγκη να παραμένουμε διαρκώς alert για το τι κάνουν οι άλλοι, ώστε να καθησυχάσουμε τον φόβο της «κοινωνικής ασημαντότητας».

Η Ψυχολογική Σκοπιά

Σύμφωνα με τη Θεωρία του Αυτοπροσδιορισμού (Self-Determination Theory) των Deci και Ryan, η ψυχική μας υγεία βασίζεται σε τρεις πυλώνες:

• Αυτονομία: Η αίσθηση ότι εμείς ορίζουμε τις επιλογές μας.
• Ικανότητα: Η πίστη στις δυνάμεις μας.
• Σχετίζεσθαι (Relatedness): Η ανάγκη να συνάπτουμε σχέσεις και να ανήκουμε σε ένα σύνολο.

Το FOMO λειτουργεί ως ένας βιολογικός συναγερμός που χτυπά όταν η ανάγκη μας για «σχετίζεσθαι» απειλείται. Για τον εγκέφαλο, η εικόνα των φίλων μας σε μια έξοδο χωρίς εμάς δεν είναι απλή πληροφορία· είναι ένδειξη κοινωνικής υποβάθμισης. Στην ψυχολογία, ο κοινωνικός αποκλεισμός ενεργοποιεί τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα με τον σωματικό πόνο. Όταν νιώθουμε ότι μας ξέχασαν, ο εγκέφαλος το επεξεργάζεται σαν ένα πραγματικό τραύμα, καθώς ιστορικά ο αποκλεισμός από την ομάδα ισοδυναμούσε με θάνατο. 

Σύμφωνα με τη Θεωρία της Κοινωνικής Σύγκρισης του Leon Festinger, οι άνθρωποι αξιολογούμε την αξία μας συγκρινόμενοι με το περιβάλλον μας. Στο παρελθόν, το «μέτρο σύγκρισης» ήταν ο γείτονας ή ο συνάδελφος. Σήμερα, ζούμε σε ένα «Παγκόσμιο Χωριό» όπου ο εγκέφαλός μας βομβαρδίζεται από τις επιλεκτικά τέλειες στιγμές δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Συγκρίνουμε την καθημερινή, αμοντάριστη ζωή μας με τα «highlights» της ζωής των άλλων, οδηγώντας σε μια διαρκή αίσθηση ανεπάρκειας.

Η Νευροβιολογία της «Απορρυθμισμένης» Σκέψης

Πέρα από το άγχος, το FOMO αλλάζει τον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την πραγματικότητα σε τρία επίπεδα:

1. Το Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (DMN)

Το Default Mode Network (DMN) είναι το σύστημα που αναλαμβάνει δράση όταν το μυαλό «ταξιδεύει». Μεταξύ άλλων, είναι υπεύθυνο για την αυτο-αναφορά και την κατασκευή της προσωπικής μας ταυτότητας.

• Η επίδραση του FOMO: Σε έναν υγιή εγκέφαλο, το DMN βοηθά στη δημιουργικότητα. Στην περίπτωση του FOMO, αντί να σχεδιάζουμε το μέλλον μας, το δίκτυο αυτό δημιουργεί εικονικά σενάρια στα οποία είμαστε περιθωριοποιημένοι παρατηρητές. Ο εγκέφαλος σπαταλά τεράστια ενέργεια στο να «σκηνοθετεί» την ευτυχία των άλλων, υποβιβάζοντας τη δική μας παρούσα εμπειρία.

2. Ο Ραχιαίος Πρόσθιος Προσαγώγιος Φλοιός (dACC)

Ο dACC ανιχνεύει συγκρούσεις ανάμεσα στις προσδοκίες μας και την πραγματικότητα.

• Η επίδραση του FOMO: Κάθε φορά που βλέπουμε κάτι που «θα έπρεπε» να κάνουμε αλλά δεν το κάνουμε, ο dACC εκπέμπει ένα σήμα σφάλματος (error signal). Αυτό το σήμα προκαλεί μια δυσάρεστη γνωστική ασυμφωνία. Ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται μια απόκλιση ανάμεσα στον ιδανικό μας εαυτό ,που πίνει, για παράδειγμα, καφέ στο Παρίσι, και στον πραγματικό μας εαυτό, που είναι στον καναπέ, προκαλώντας μια αίσθηση ενοχής.

3. Ο Δικτυωτός Σχηματισμός (RAS)

Το Reticular Activating System (RAS) είναι ο «θυρωρός» του εγκεφάλου. Φιλτράρει εκατομμύρια ερεθίσματα για να μας δείξει μόνο ό,τι θεωρεί σημαντικό. Για παράδειγμα  αν θέλουμε να αγοράσουμε ένα κόκκινο αυτοκίνητο, ξαφνικά εμφανίζονται μπροστά μας κόκκινα αυτοκίνητα. Το μυαλό έχει ξεκινήσει να απομονώνει στοχεία.

• Η επίδραση του FOMO: Το FOMO «προγραμματίζει» το RAS να αναζητά παντού αποδείξεις των ελλιπών ευχάριστων εμπειριών μας. Γινόμαστε ένας μαγνήτης αρνητικών πληροφοριών. Ακόμα και αν περνάμε μια υπέροχη στιγμή, το RAS θα μας κάνει να προσέξουμε εκείνη τη μία λεπτομέρεια στο Instagram που υπονοεί ότι κάπου αλλού συμβαίνει κάτι «καλύτερο». Με αυτόν τον τρόπο, το φίλτρο της προσοχής μας δεν μας προστατεύει πλέον, αλλά μας παγιδεύει σε μια διαρκή αναζήτηση επιβεβαίωσης του “ελλείμματός” μας.

4. Ο Βρόχος (loop) της Ντοπαμίνης

Τέλος, το FOMO εκμεταλλεύεται το σύστημα ανταμοιβής ντοπαμίνης. Η προσμονή μιας νέας πληροφορίας (ένα like, ένα story) απελευθερώνει ντοπαμίνη, η οποία όμως δεν προσφέρει ικανοποίηση, αλλά παρόρμηση για περαιτέρω αναζήτηση. Αυτό οδηγεί σε νευρωνική κόπωση· ο εγκέφαλος βρίσκεται σε διαρκή υπερδιέγερση, αναζητώντας μια κοινωνική επιβεβαίωση που, λόγω της φύσης των social media, δεν είναι ποτέ αρκετή.

Τι Είναι Το NLP: Η Επιστήμη Της Υποκειμενικής Εμπειρίας

Ο Νευρογλωσσικός Προγραμματισμός (NLP) αποτελεί ένα σύστημα που εστιάζει στη λειτουργικότητα. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του είναι ότι δεν κρίνει μια συμπεριφορά ως «σωστή» ή «λάθος» με την κοινωνική ή ηθική έννοια. Αντίθετα, την αντιμετωπίζει ως ένα αποτέλεσμα (output).

Κάθε συμπεριφορά, ακόμα και το FOMO, εμπεριέχει έναν εσωτερικό «κώδικα» που την καθιστά αποτελεσματική. Το ερώτημα που θέτει το NLP δεν είναι «γιατί είμαι ελαττωματικός;», αλλά: «Ποια είναι τα δομικά υλικά που χτίζουν αυτό το αποτέλεσμα;». Πώς κάποιος «πετυχαίνει» να νιώθει άγχος; Ποιες εικόνες διαπερνούν το μυαλό του, τι λέει στον εαυτό του και πώς αντιδρά; Αν ξέρουμε να αποκωδικοποιούμε τη δομή μιας συμπεριφοράς μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τη δομή της αποτυχίας, όπως μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα ίδια υλικά για να χτίσουμε τη δομή της επιτυχίας.

Ο όρος προκύπτει από τη σύζευξη τριών στοιχείων που διαμορφώνουν την ανθρώπινη εμπειρία:

1. Neuro (Νεύρο): Αναφέρεται στο νευρολογικό μας σύστημα, το οποίο λαμβάνει ερεθίσματα μέσω των πέντε αισθήσεων. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την πληροφορία και τη μετατρέπει σε βίωμα.
2. Linguistic (Γλωσσικός): Εδώ η «γλώσσα» έχει ευρεία έννοια. Δεν είναι μόνο οι λέξεις που χρησιμοποιούμε, αλλά και η μη λεκτική επικοινωνία: οι μικροσκοπικές συσπάσεις των μυών (micro-muscle movements), οι εκφράσεις και ο εσωτερικός διάλογος. Η γλώσσα είναι το εργαλείο με το οποίο δίνουμε νόημα στα ερεθίσματα.
3. Programming (Προγραμματισμός): Είναι τα μοτίβα (patterns) που δημιουργούνται από την αλληλεπίδραση των δύο παραπάνω. Είναι οι «αυτοματισμοί» που υιοθετούμε για να διαχειριστούμε το περιβάλλον μας.

Η Χαρτογράφηση του Μυαλού και η Επικοινωνία με τον Εαυτό

Ο κάθε άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα όπως είναι, αλλά όπως την φιλτράρει. Τα εξωτερικά ερεθίσματα περνούν μέσα από φίλτρα αξιών, πεποιθήσεων και προηγούμενων εμπειριών, όπου το μυαλό προσθέτει, αφαιρεί ή αλλοιώνει στοιχεία. 

Κατανοώντας τις Πραγματικές μας Ανάγκες

Συχνά, το FOMO μας παγιδεύει σε μια «δανεική» επιθυμία. Βλέποντας τις επιτυχίες των άλλων, ο εγκέφαλός μας υιοθετεί προσωρινά τις δικές τους αξίες, π.χ. την κοινωνική επίδειξη, τον πλούτο, την έντονη κοινωνική ζωή, ως δικές μας. Αυτό δημιουργεί μια εσωτερική σύγκρουση, γιατί κυνηγάμε κάτι που, ακόμα και αν το αποκτήσουμε, ενδεχομένως να μη μας γεμίσει. 

Εδώ το NLP λειτουργεί ως ένας εσωτερικός διαμεσολαβητής. Μας διδάσκει ότι κάθε άνθρωπος έχει μια μοναδική «Ιεράρχηση Αξιών». Οι αξίες είναι οι κινητήριες δυνάμεις μας  όπως για παράδειγμα Ελευθερία, Δημιουργία, Αγάπη, Προσφορά. Το FOMO ευδοκιμεί όταν υπάρχει ασάφεια αξιών. Όταν δεν ξέρουμε τι είναι πραγματικά σημαντικό για εμάς, όλα τα ερεθίσματα που λαμβάνουμε από τους άλλους φαντάζουν εξίσου σημαντικά.

Στον NLP, καμία αλλαγή και καμία συμπεριφορά δεν θεωρείται ωφέλιμη αν δεν είναι «οικολογική». Οικολογία σημαίνει να εξετάζουμε τις συνέπειες μιας πράξης σε ολόκληρο το σύστημα της ζωής μας (σχέσεις, υγεία, εργασία, ψυχική ισορροπία).

Όταν το Fomo κάνει την εμφάνισή του, το NLP μας καλεί να σταματήσουμε και να ρωτήσουμε:

• «Αν ακολουθήσω αυτή την παρόρμηση, τι θα κερδίσω και τι θα χάσω μακροπρόθεσμα;»
• «Αυτή η πράξη με φέρνει πιο κοντά στον άνθρωπο που θέλω να γίνω;»

Αυτό μας οδηγεί στην έννοια του Απώτερου Σκοπού (Life Purpose). Σύμφωνα με την προσέγγιση στο NLP, Νευρολογικά Επίπεδα ( Neuro Logical Levels) του Robert Dilts, στην κορυφή βρίσκεται το επίπεδο Σκοπός. Σε αυτό  στηρίζονται οι πεποιθήσεις μας, οι ικανότητές μας, οι ενέργειές μας, ως στοιχεία τα οποία τον υπηρετούν. 

Αν ο σκοπός της ζωής μας είναι, για παράδειγμα, η «δημιουργία ουσιαστικών σχέσεων» ή η «πνευματική αυτονομία», τότε μια ειδοποίηση για ένα ξέφρενο πάρτι που μας προκαλεί FOMO φιλτράρεται ακαριαία.

1. Το RAS (Δικτυωτός Σχηματισμός) αναγνωρίζει την πληροφορία.
2. Ο dACC (Ανιχνευτής Σύγκρουσης) ετοιμάζεται να στείλει σήμα σφάλματος.
3. Όμως, ο Ανώτερος Σκοπός λειτουργεί ως η τελική δικλείδα ασφαλείας.

Μέσω του NLP, μαθαίνουμε να επικοινωνούμε με τον εαυτό μας τόσο καθαρά, ώστε να αναγνωρίζουμε αν η ανάγκη μας είναι μια νευρολογική παρεμβολή  δηλαδή ένας θόρυβος του συστήματος που προσπαθεί να μας κρατήσει δέσμιους της αρχέγονης ανάγκης για κοινωνική αποδοχή,  ή μια πραγματική επιθυμία για σύνδεση.

Όταν η ζωή μας είναι ευθυγραμμισμένη με τον σκοπό μας, το να χάσουμε μιας εμπειρία δεν βιώνεται πλέον ως έλλειψη, αλλά ως συνειδητή επιλογή.  Δεν «χάνουμε» κάτι που προέρχεται απ’έξω, γιατί είμαστε απασχολημένοι με το να «κερδίζουμε» κάτι μέσα μας. Άρα, το FOMO μετατρέπεται από απειλή σε ευκαιρία επανασύνδεσης με το «Γιατί» της ύπαρξής μας. Έτσι, η επικοινωνία με τον εαυτό μας παύει να είναι ένας μονόλογος γεμάτος άγχος και γίνεται ένας διάλογος σκοπού και νοήματος.

Νευροπλαστικότητα: Η Επιστημονική Γέφυρα

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη επιβεβαιώνει ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένα στατικό όργανο, αλλά ένα εξαιρετικά εύπλαστο δίκτυο. Η νευροπλαστικότητα είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνάψεις και να διαγράφει παλιές διαδρομές, δημιουργώντας νέες.

Εδώ ακριβώς έγκειται η αξία του NLP. Προσφέρει τις τεχνικές για να αξιοποιήσουμε αυτή τη νευροπλαστικότητα με:

• Τη Χαρτογράφηση διαδρομών: Μας επιτρέπει να δούμε τη διαδρομή που ακολουθεί το μυαλό από το ερέθισμα (μια ανάρτηση) στο συναίσθημα (άγχος).
• Τον εμπλουτισμό επιλογών: Δίνει στο άτομο περισσότερες επιλογές διαχείρισης. Στον NLP λέμε ότι «ο άνθρωπος με τις περισσότερες επιλογές ελέγχει το σύστημα». Το FOMO είναι μια κατάσταση μηδενικών επιλογών (νιώθω αναγκασμένος να κοιτάξω το story). Το NLP επεκτείνει το σκεπτικό μας, επιτρέποντάς μας να επιλέξουμε μία διαφορετική απόκριση. 

Η εφαρμογή του NLP στην καθημερινότητά μας δεν αφορά μόνο την καταπολέμηση του FOMO, αλλά τη συνολική αναβάθμιση της προσωπικής μας ζωής. Όταν μαθαίνουμε να επικοινωνούμε ουσιαστικά με τον εαυτό μας και να ευθυγραμμίζουμε τις πράξεις μας με τις πραγματικές μας αξίες, η ποιότητα της ζωής μας αλλάζει ριζικά. Το NLP μας προσφέρει τα εργαλεία για να γίνουμε εμείς ο σκηνοθέτης της δικής μας εμπειρίας, μετατρέποντας τον φόβο σε αυτογνωσία και την έλλειψη σε μια συνειδητή, γεμάτη νόημα επιλογή. 

Αλεξάνδρα Ευθυμιάδου PhD
Ψυχολογία & Neuro-Linguistics
Ιδρύτρια nlpgreece®
Affiliated with NLP University, Santa Cruz, California